Bibliografia
Fonti primarie
- ADAM BREMENSIS Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, ed. B. Schmeidler, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 2, Hannover und Leipzig 1917
- ADEMARI CABANNENSIS Chronicon, ed. P. Bourgain, Corpus Christianorum, Continuatio Medievalis 129, Turnhout 1999
- ADONIS VIENNENSIS Chronicon, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores II, Hannoverae 1829, pp. 315-323
- AGATHIAE Historiarum libri quinque, ed. B. G. Niebuhrius, Bonnae 1828
- AGNELLI Liber pontificalis Ecclesiae Ravennatis, ed. O. Holder-Egger, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 265-391
- ALBERTI MILIOLI Liber de temporibus et aetatibus et cronica imperatorum, ed. O. HOLDER-EGGER, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, XXXI, Hannoverae 1903, pp. 336-668
- Ancient Nécrologe de l'abbaye de Saint Germain de Prez, in J. BOUILLART, Histoire de l'abbaye royale de Saint Germain des Prez, Paris 1724, pp. CVII-CXXI
- ANDREAE BERGOMATIS Historia, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 220-231
- Annales Alamannici, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 22-60
- Annales Altahenses Maiores, ed. E. Ab Oefele, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 4, Hannoverae 1891
- Annales Augienses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 67-69
- Gli "Annales Beneventani", ed. O. Bertolini, in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano e Archivio Muratoriano", 42 (1923), pp. 9-126
- Annales Bertiniani, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 5, Hannoverae 1883
- Annales Casinates, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores III, Hannoverae 1839, pp. 171-172
- Annales Colonienses maximi, ed. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XVII, Hannoverae 1861, pp. 729-847
- Annales qui dicuntur Einhardi, in Annales Regni Francorum qui dicuntur Annales Laurissenses Maiores et Einhardi, ed. F. Kurze, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 6, Hannoverae 1895 (rist. 1950)
- Annales Einsidlenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores III, Hannoverae 1839, pp. 137-149
- Annales Elnonenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores V, Hannoverae 1844, pp. 10-20
- Annales Fuldenses sive Annales Regni Francorum orientalis, ed. F. Kurze, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 7, Hannoverae 1891 (rist. 1993)
- Annales Hildesheimenses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 8, Hannoverae 1878 (rist. 1990)
- Annales Iuvavenses, ed. H. Bresslau, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXX/2, Lipsiae 1934, pp. 727-744
- Annales Laubacenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 7-15
- Annales Laurissenses minores, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 114-123
- Annales Lausannenses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXIV, Hannoverae 1879, pp. 778-781
- Annales Lobienses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 224-235
- Annales Magdeburgenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XVI, Hannoverae 1859, pp. 105-196
- Annales Marbacenses qui dicuntur, ed. H. Bloch, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 9, Hannover 1907 (rist. 1979)
- Annales Mettenses Priores, ed. B. De Simson, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 10, Hannoverae et Lipsiae 1905 (rist. Hannover 1979)
- Annales Necrologici Fuldenses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 161-218
- Annales Necrologici Prumienses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 219-223
- Annales Prumienses, ed. O. Holder-Egger, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XV, Hannoverae 1887, pp. 1289-1292
- Annales Quedlinburgenses, ed. M Giese, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 72, Hannover 2004
- Annales Regni Francorum, in Annales Regni Francorum qui dicuntur Annales Laurissenses Maiores et Einhardi, ed. F. Kurze, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 6, Hannoverae 1895 (rist. 1950)
- Annales Sancti Emmerani Ratisponensis Maiores, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 92-93
- Annales Sancti Vincentii Mettensis, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores III, Hannoverae 1839, pp. 155-160
- Annales Sangallenses Maiores, ed. I. Arx, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 72-85
- Annales Vedastini, in Annales Xantenses et Annales Vedastini, ed. B. De Simson, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 12, Hannoverae et Lipsiae 1909
- Annales Weingartenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 65-67
- Annales Weissemburgenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, p. 111
- Annales Weissemburgenses pars prior, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores III, Hannoverae 1839, pp. 33-65
- Annales Xantenses, in Annales Xantenses et Annales Vedastini, ed. B. De Simson, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 12, Hannoverae et Lipsiae 1909
- ANONYMI TICINENSIS Liber de laudibus civitatis Ticinensis, ed. R. Maiocchi - F. Quintavalle, in Rerum Italicarum Scriptores², XI/1, Città di Castello 1903
- ANONYMI VALESIANI Pars posterior, in Consularia Italica, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi, IX, Berolini 1892, pp. 306-328
- Arnolfi diplomata, ed. P. Kehr, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum Germaniae ex stirpe Karolinorum III, Berlin 1956
- ARNULFI Liber gestorum recentium, ed. C. Zey, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 67, Hannover 1994
- ASTRONOMI Vita Hludowici imperatoris, in THEGANUS, Gesta Hludowici imperatoris / ASTRONOMUS, Vita Hludowici imperatoris, ed. E. Tremp, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 64, Hannover 1995, pp. 279-555
- BENZONIS ALBENSIS Ad Heinricum IV imperatorem libri VII, ed. H. Seyffert, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 65, Hannover 1996
- BERNOLDI Chronicon, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores V, Hannoverae 1844, pp. 385-467
- BERNOLDI Notae necrologicae, ed. L. Baumann, Monumenta Germaniae Historica, Necrologia Germaniae, I, Berolini 1888, pp. 657-659
- J. F. BÖHMER, Regesta Imperii, I, Die regesten des Kaiserreichs unter den Karolingern 715-918 (926), 3.1, Die Karolinger im Regnum Italiae 840-887 (888), ed. H. Zielinski, Köln-Wien 1991
- J. F. BÖHMER, Regesta Imperii, I, Die regesten des Kaiserreichs unter den Karolingern 715-918 (926-962), 3.2, Das Regnum Italiae in der Zeit der Thronkämpfe und Reichsteilungen (888-926), ed. H. Zielinski, Köln-Weimar-Wien 1998
- BONINCONTRI MORIGIAE Chronicon Modoetiense ab origine Modoetie ad annum 1359, ed. L. A. MURATORI, Rerum Italicarum Scriptores, XII, Mediolanii 1728, pp. 1053-1183
- Carmen de synodo Ticinensi, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 189-191
- Carmina de Ludovico II imperatore, ed. L. Traube, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini aevi Carolini III, Berolini 1886, pp. 403-405
- Caroli Magni diplomata, in Pippini, Carlomanni, Caroli Magni diplomata, ed. E. Muhlbacher, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata Karolinorum I, Hannover 1906 (rist. München 1979)
- Le carte degli archivi parmensi dei sec. X-XI, I, 901-1000, ed. G. Drei, Parma 1924
- Le carte cremonesi dei secoli VIII-XII, ed. E. Falconi, I, Cremona 1979
- CASSIODORI Variae, ed. Th. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi XII, Berolini 1894
- Catalogi regum Italicorum Oscelenses, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 519-521
- Il catalogo rodobaldino dei Corpi Santi di Pavia, ed. G. Boni, R. Maiocchi, Pavia 1901
- Catalogus regum Langobardorum et ducum Beneventanorum, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 490-501
- Catalogi regum Langobardorum et Italicorum Brixiensis et Nonantulanus, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 501-504
- Catalogus regum Langobardorum et Italicorum Lombardus, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 504-517
- Chartae Latinae Antiquiores, XV, ed. A. Bruckner, R. Marichal, Zurich 1986
- Chronica monasterii Casinensis, ed. H. Hoffmann, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXXIV, Hannover 1980
- Chronica regia Coloniensis, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 18, Hannoverae et Lipsiae 1880
- Chronica Sancti Benedicti Casinensis, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 467-488
- Chronicon Aquitanicum, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores II, Hannoverae 1829, pp. 252-253
- Il Chronicon di Benedetto monaco di S. Andrea del Soratte, ed. G. Zucchetti, Fonti per la Storia d'Italia 55, Roma 1920
- Chronicon Moissiacense, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 280-313
- Chronicon Novaliciense, ed. C. Cipolla, in Monumenta Novaliciensia vetustiora, II, Fonti per la Storia d'Italia 32, Roma 1901
- Chronicon Salernitanum, ed. U. Westerbergh, Acta Universitatis Stockholmiensis 3, Lund 1956
- Chronicon Suevicum universale, ed. H. Bresslau, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 61-72
- Chronicon Vedastinum, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 674-709
- Chronicon Vulturnense, ed. V. Federici, 3 voll., Fonti per la Storia d'Italia 58-60, Roma 1925-1940
- Codex Carolinus, ed. W. Gundlach, Monumenta Germaniae Historica, Epistolae III, Berolini 1892, pp. 469-657
- Codex Diplomaticus Langobardiae, ed. G. Porro Lambertenghi, Monumenta Historiae Patriae XIII, Augustae Taurinorum 1873
- Codice Diplomatico Parmense, I, Secolo VIIII, ed. U. Benassi, Parma 1910
- Codice Diplomatico Longobardo, III/1, ed. C. Brühl, Fonti per la Storia d'Italia 64, Roma 1973
- Continuatio Casinensis (Pauli continuationes, I), ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 198-200
- Continuatio Hauniensis Prosperi, in Consularia Italica, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi IX, Berolini 1892, pp. 298-339
- Continuatio Lombarda (Pauli continuationes, IV), ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 216-217
- Continuatio Romana (Pauli continuationes, II), ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 200-203
- Continuatio tertia (Pauli continuationes, III), ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 203-216
- Cronaca di Novalesa, ed. G. C. Alessio, Torino 1982
- I Diplomi di Berengario I, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 35, Roma 1903
- I Diplomi di Berengario II e Adalberto, in I Diplomi di Ugo e Lotario, di Berengario II e Adalberto, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 38, Roma 1924
- I Diplomi di Guido e Lamberto, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 36, Roma 1906
- I Diplomi di Ludovico III, in I Diplomi italiani di Ludovico III e di Rodolfo II, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 37, Roma 1910
- I Diplomi di Rodolfo II, in I Diplomi italiani di Ludovico III e di Rodolfo II, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 37, Roma 1910
- I Diplomi di Ugo e Lotario, in I Diplomi di Ugo e Lotario, di Berengario II e Adalberto, ed. L. Schiaparelli, Fonti per la Storia d'Italia 38, Roma 1924
- EINHARDI Translatio et miracula sancti Marcellini et Petri, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XV, Hannoverae 1887, pp. 238-264
- EINHARDI Vita Karoli Magni, ed. O. Holder-Egger, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 25, Hannoverae 1911 (rist. 1965)
- Epistolae Austrasicae, ed. W. Gundlach, Monumenta Germaniae Historica, Epistolae III, Berolini 1892, pp. 110-153
- Epistolae Langobardicae collectae, ed. W. Gundlach, Monumenta Germaniae Historica, Epistolae III, Berolini 1892, pp. 691-715
- Epitaphia Lucensia, ed. K. Strecker, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii IV, Berlin 1923 (rist. München 1978), pp. 1007-1008
- Epitaphium Ansae reginae, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 191-192
- Epitaphium Caroli Calvi, ed. K. Strecker, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii IV, Berlin 1923 (rist. München 1978), n. 4, p. 1028
- Epitaphium Hludarii imperatoris, ed. E. Duemmler, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii II, Berolini 1884, n. 91, p. 241
- Epitaphium Irmingardis, ed. E. Duemmler, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii II, Berolini 1884, n. 89, pp. 239-240
- Epitomae ex Pauli historia, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 196-197
- Epytaphia civitatis Papiae, ed. E. Duemmler, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevi I, Berolini 1881, pp. 101-107
- ERCHANBERTI Breviarium regum Francorum, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores II, Hannoverae 1829, pp. 327-330
- FLODOARDI Annales, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores III, Hannoverae 1839, pp. 363-407
- FLODOARDI Historia Remensis ecclesiae, ed. I. Heller, G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, pp. 405-599
- FREDEGARII Chronicarum libri IV, ed. B. Krusch, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Merovingicarum, II, Hannoverae 1888, pp. 1-194
- GALVANEI FLAMMAE Chronicon maius, ed. A. Ceruti, Chronicon extravagans et Chronicon maius auctore Galvano Flamma, in "Miscellanea Storica Italiana", 7 (1869), pp. 506-784
- GALVANEI FLAMMAE Manipulus florum sive historia Mediolanensis ab origine urbis ad a. circiter 1336, ed. L.A. Muratori, Rerum Italicarum Scriptores XI, Mediolanii 1727, pp. 531-740
- Gesta Berengarii imperatoris, ed. P. De Winterfeld, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii, IV/1, Berolini 1899, pp. 354-403
- Gesta Theoderici regis, ed. B. Krusch, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Merovingicarum II, Hannoverae 1888, pp. 200-214
- GIOVANNI DIACONO, Cronaca veneziana, in Cronache veneziane antichissime, a cura di G. Monticolo, Fonti per la Storia d'Italia 9, Roma 1890, pp. 57-173
- GOTHIFREDI VITERBIENSIS Pantheon, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXII, Hannoverae 1872, pp. 107-307
- Grabschriften, ed. K. Strecker, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii V, Die Ottonenzeit, Hannover 1937, pp. 281-353
- L. GRAZIOLI, La Cronaca di Goffredo da Bussero, in "Archivio Storico Lombardo", 33 (1906), pp. 211-245
- GREGORII Registrum epistolarum, ed. P. Ewald, Monumenta Germaniae Historica, Epistolae I, Berolini 1887
- GREGORIO DI TOURS, Storia dei Franchi, ed. M. Oldoni, 2 voll., Napoli 2001
- Heinrici II et Arduini diplomata, ed. H. Bresslau, H. Bloch, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum et imperatorum Germaniae III, Hannover 1900-1903
- HEINRICI AUTISIODORENSIS Annales breves, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XIII, Hannoverae 1881, p. 80
- HERIMANNI AUGIENSIS Chronicon, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores V, Hannoverae 1844, pp. 67-133
- HIBERNICI exulis et BERNOWINI Carmina, ed. E. Duemmler, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevii I, Berolini 1881, pp. 393-425
- Historia Langobardorum Codicis Gothani, in Le leggi dei Longobardi. Storia, memoria e diritto di un popolo germanico, a cura di C. Azzara, S. Gasparri, Roma 2005, pp. 317-329
- Historia Langobardorum Florentina, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 599-601
- Historia Sancti Arnulfi Mettensis, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXIV, Hannoverae 1879, pp. 527-549
- O. HOLDER-EGGER, Ueber die Historischen Werke des Johannes Codagnellus von Piacenza, in "Neues Archiv", 16 (1890), pp. 253-346, 475-509
- HROTSVITHAE Gesta Ottonis, in HROTSVITHAE Opera, ed. P. de Winterfeld, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 34, Berolini 1902 (rist. München 1978), pp. 201-228
- IACOBI DE AQUIS Chronicon imaginis mundi, ed. G. Avogadro, Monumenta Historiae Patriae, Scriptores III, Augustae Taurinorum 1848, pp. 1357-1626
- IACOBI MALVECII Chronicon Brixianum, ed. L.A. Muratori, Rerum Italicarum Scriptores1 XIV, Mediolanii 1729, pp. 771-1000
- IOHANNIS DE MUSSIS Chronicon Placentinum, ed. L.A. Muratori, Rerum Italicarum Scriptores XVI, Mediolanii 1730, pp. 441-626
- IONAE Vitae sanctorum Columbani, Vedastis, Iohannis, ed. B. Krusch, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 37, Hannoverae et Lipasiae 1905
- IORDANIS De origine actibusque Getarum, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi V/1, Berolini 1882, pp. 53-138
- IORDANIS De summa temporum vel origine actibusque gentis Romanorum, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi V/1, Berolini 1882, pp. 1-52
- Karlomanni diplomata, in Ludowici Germanici, Karlomanni, Ludowici iunioris diplomata, ed. P. Kehr, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum Germaniae ex stirpe Karolinorum I, Berlin 1932-1934 (rist. München 1980)
- Karoli III diplomata, ed. P. Kehr, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum Germaniae ex stirpe Karolinorum II, Berlin 1937
- Die Karolingische Reichskalender uber seine Überliferung bis ins 12. Jahrhundert, ed. A. Borst, 3 voll., Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales II, Hannover 2001
- LAMPERTI monachi Hersfeldensis Opera, ed. O. Holder-Egger, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 38, Hannoverae et Lipsiae 1894 (rist. 1956)
- LANDOLFI SAGACIS Historia Romana, ed. A. Crivellucci, 2 voll., Fonti per la Storia d'Italia 49-50, Roma 1912-1913
- LANDULPHI SENIORIS Mediolanensis Historiae libri quatuor, a cura di A. CUTOLO, Rerum ItalicarumScriptores² IV/2, Bologna 1942
- Le leggi dei Longobardi. Storia, memoria e diritto di un popolo germanico, a cura di C. Azzara, S. Gasparri, Roma 2005
- Liber memorialis Romaricensis, ed. E. Hlawitshka, K. Schmid, G. Tellenbac, Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales I, Dublin-Zürich 1970
- Liber Pontificalis, ed. L. Duchesne, 3 voll., Paris 1981
- LIUDPRANDI Antapodosis, in LIUTPRANDI Opera, ed. J. Becker, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 41, Hannover und Leipzig 1915
- Lotharii I diplomata, in Lotharii I et Lotharii II diplomata, ed. T. Schieffer, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata Karolinorum III, Berlin - Zürich 1966
- Ludovici II diplomata, ed. K. Wanner, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata Karolinorum IV, München 1994
- Ludovici Germanici diplomata, in Ludowici Germanici, Karlomanni, Ludowici iunioris diplomata, ed. P. Kehr, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum Germaniae ex stirpe Karolinorum I, Berlin 1932-1934 (rist. München 1980)
- MARCELLINI comitis Chronicon, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi XI, Berolini 1894, pp. 104-108
- MARII episcopi Aveticensis Chronica, ed. Th Mommsen, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi XI, Berolini 1894, pp. 225-239
- Das Martyrolog-Necrolog von St. Emmeran zu Regensburg, ed. E. Freise, D. Geuenich, J. Wollasch, Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales et Necrologia nova series III, Hannover 1986
- Der Memorial und Liturgiecodex von San Salvatore / Santa Giulia in Brescia, ed. D. Geuenich, U. Ludwig, Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales et Necrologia nova series IV, Hannover 2000
- A. MERATI, L'obituario e il cerimoniale della Chiesa monzese, Monza 1985
- I Necrologi Cassinesi, I, Il Necrologio del codice Cassinese 47, ed. D. M. Inguanez, Fonti per la Storia d'Italia 33, Roma 1941
- Necrologium Augiae Divitis, ed. L. Baumann, Monumenta Germaniae Historica, Necrologia Germaniae I, Berolini 1888, pp. 271-282
- Necrologium monasterii Sanctorum Petri et Andreae Novalicii, ed. C. Cipolla, in Monumenta Novaliciensia vetustiora, I, Fonti per la Storia d'Italia 31, Roma 1898, pp. 283-308
- Necrologium monasterii Superioris Ratisbonensis, ed. F. L. Baumann, Monumenta Germaniae Historica, Necrologia Germaniae III, Berolini 1905, pp. 334-349
- Necrologium S. Andreae Taurinensis, ed. C. Cipolla, in Monumenta Novaliciensia vetustiora, I, Fonti per la Storia d'Italia 31, Roma 1898, pp. 309-345
- F. NEISKE, Das Ältere Necrolog des Klosters S. Savino in Piacenza. Edition und Untersuchung der Anlage, Münsterische Mitelalter-Schriften 36, Münich 1979
- NITHARDI Historiarum libri IV, ed. E. Müller, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 44, Hannoverae 1907
- Notae Historicae Sangallenses, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores I, Hannoverae 1826, pp. 70-71
- Notae Prumienses, ed. F. Baethgen, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXX/2, Lipsiae 1934, pp. 766-767
- ODILONIS Epitaphium Adalheidae imperatricis, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores IV, Hannoverae 1861, pp. 637-645
- Origo gentis Langobardorum, in Le leggi dei Longobardi. Storia, memoria e diritto di un popolo germanico, a cura di C. Azzara, S. Gasparri, Roma 2005, pp. 3-12
- Ottonis I diplomata, in Conradi I, Heinrici I et Ottonis I diplomata, ed. Th. Sickel, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum et imperatorum Germaniae I, Hannover 1879-1884
- Ottonis II diplomata, ed. Th. Sickel, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum et imperatorum Germaniae II/1, Hannover 1888
- Ottonis III diplomata, ed. Th. Sickel, Monumenta Germaniae Historica, Diplomata regum et imperatorum Germaniae II/2, Hannover 1893
- OTTONI episcopi FRISINGENSIS Chronica sive historia de duabus civitatibus, ed. A. Hofmeister, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 45, Hannoverae et Lipsiae 1912 (rist. Hannover 1984)
- PAOLO DIACONO, Storia dei Longobardi, ed. L. Capo, Milano 1992
- G. PANAZZA, Lapidi e sculture paleo-cristiane e pre-romaniche di Pavia, in Arte del primo millennio, Atti del II° convegno per lo studio dell'arte dell'alto medioevo (Pavia settembre 1950), Torino 1953, pp. 211-302
- M. PARISSE, Le nécrologe de Gorze. Contribution a l'histoire monastique, Nancy 1971
- PAULI Historia Romana, ed. H. Droysen, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 49, Berolini 1879 (rist. München 1978)
- PAULI Liber de episcopis Mettensibus, ed. G. H. Pertz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores II, Hannoverae 1829, pp. 260-268
- Le più antiche carte dello archivio capitolare di Asti, ed. F. Gabotto, Biblioteca della Società Storica Subalpina 28, Pinerolo 1904
- Principum Beneventi leges, in Le leggi dei Longobardi. Storia, memoria e diritto di un popolo germanico, a cura di C. Azzara, S. Gasparri, Roma 2005, pp. 297-315
- PROCOPIO DI CESAREA, La guerra gotica, ed. D. Comparetti, 3 voll., Fonti per la Stroia d'Italia 23-25, Roma 1895-1898
- Recueil des actes de Charles II le Chauve, ed. G. Tessier, 3 voll., Paris 1943-1955
- Recueil des actes des rois de Provence (855-928), ed. R. Poupardin, Paris 1920
- REGINONIS Chronicon, ed. F. Kurze, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 50, Hannoverae 1890 (rist. 1989)
- Répertoire des documents nécrologiques français, ed. J.L. Lemaitre, Paris 1987
- Rhythmi Langobardici, ed. K. Strecker, Monumenta Germaniae Historica, Poetae Latini Medii Aevi IV/2, Berolini 1914, pp. 718-731
- SICARDI episcopi Cremonensis Cronica, ed. O. Holder-Egger, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores XXXI, Hannoverae 1903 (rist. 1980), pp. 22-181
- SIGEBERTI GEMBLACENSIS Chronica, ed. D. Bethmann, Germaniae Historica, Scriptores VI, Hannoverae 1846, pp. 300-374
- THEGANI Gesta Hludowici imperatoris, in THEGANUS, Gesta Hludowici imperatoris / ASTRONOMUS, Vita Hludowici imperatoris, ed. E. Tremp, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 64, Hannover 1995, pp. 167-259
- THIETMARI Chronicon, ed. R. Holtzmann, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum nova series 9, Berlin 1935 (rist. München 1996)
- THOMAS EBENDORFER, Chronica regum Romanorum, ed. H. Zimmermann, 2 vol., Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum nova series 18, Hannover 2003
- Die Totenbücher von Merseburg, Magdeburg und Lüneburg, ed. G. Althoff, J. Wollasch, Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales et Necrologia nova series II, Hannover 1983
- Das Verbrüderungsbuch der Abtei Reichenau, ed. J. Autenrieth, D. Geuenich, K. Schmid, Monumenta Germaniae Historica, Libri Memoriales et Necrologia nova series I, Hannover 1979
- VICTORIS Tonnennensis episcopi Chronica, ed. T. Mommsen, Monumenta Germaniae historica, Auctores Antiquissimi XI, Berolini 1894, pp. 184-206
- Vita Anselmi abbatis Nonatulani, ed. G. Waitz, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, pp. 566-570
- Vita Mathildis reginae, ed. B. Schütte, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 66, Hannover 1994
- Vita et translatio sancti Athanasii Neapolitani episcopi (BHL 735 e 737) sec. IX, ed. A. Vuolo, Fonti per la storia d'Italia-Antiquitates 16, Roma 2001
- WIDUKINDI Rerum gestarum Saxonicarum libri tres, ed. H. E. Lohmann, P. Hirsch, Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum separatim editi 60, Hannover 1935
Fonti secondarie
- G. ALTHOFF, Mathilde, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, pp. 390-391
- G. ALTHOFF, Mathilde, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, pp. 391-392
- G. ALTHOFF, Mathilde, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, p. 392
- A.M. AMBROSIONI, Gli arcivescovi nella vita di Milano, in Milano e i Milanesi prima del mille (VIII-X secolo), Atti del X congresso internazionale di studi sull'alto medioevo, Spoleto 1986, p. 110
- R. ARISI, La chiesa e il monastero di San Sisto a Piacenza, Piacenza 1977
- G. ARNALDI, Adalbert, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 95-96
- G. ARNALDI, Adelaide, in Dizionario biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, pp. 246-249
- G. ARNALDI, Ageltrude, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 204
- G. ARNALDI, Arduino, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 53-60
- G. ARNALDI, Berengario I, in Dizionario biografico degli Italiani, 9, Roma 1969, pp. 24-26
- G. ARNALDI, Bertilla, in Dizionario biografico degli Italiani, 9, Roma 1969, pp. 520-530
- G. ARNALDI, Da Berengario agli Ottoni, in Storia di Brescia, I, Dalle origini alla caduta della signoria viscontea (1426), Brescia 1963, pp. 487-520
- O. BANTI, A proposito della questione dell'originalità dell'epigrafe del re Cunincpert, in Società, istituzioni, spiritualità. Studi in onore di Cinzio Violante, 2 vol., Spoleto 1994, pp. 123-134
- H. BECHER, Das Königliche Frauenkloster S. Salvatore / S. Giulia in Brescia in Spiegel seiner Memorialüberlieferung, in "Frühmittelalterliche Studien", 17 (1983), pp. 299-392
- A. BEDINA, Gisla, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 56, Roma 2001, pp. 619-620
- A. BEDINA, Grimoaldo, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 59, Roma 2002, pp. 668-673
- A. BEDINA, Ildeprando, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 62, Roma 2004, pp. 236-237
- P. BELLI D'ELIA, S. Giovanni in Tumba a Montesantangelo, in Italia Romanica, VIII, La Puglia, Milano 1987, pp. 393-404
- L. BELTRAMI, La tomba della regina Teodolinda nella basilica di S. Giovanni in Monza, in "Archivio Storico Lombardo", 16 (1889), pp. 665-678
- Bernardo, voce non firmata, in Dizionario biografico degli Italiani, 9, Roma 1967, pp. 228-231
- F. BERNINI, Storia di Parma, Parma 1954
- Berta di Svevia, voce non firmata, in Dizionario biografico degli Italiani, 9, Roma 1967, pp. 429-431
- M. G. BERTOLINI, Arnolfo, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 277-281
- O. BERTOLINI, Adaloaldo, in Dizionario biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, pp. 226-227
- O. BERTOLINI, Adelchi, in Dizionario biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, pp. 258-259
- O. BERTOLINI, Agilulfo, in Dizionario biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, pp. 389-397
- O. BERTOLINI, Astolfo, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 467-483
- P. BERTOLINI, Alboino, in Dizionario biografico degli Italiani, 2, Roma 1960, pp. 34-38
- P. BERTOLINI, Arioaldo, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 161-163
- P. BERTOLINI, Ariperto I, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 194-195
- P. BERTOLINI, Ariperto II, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 195-196
- P. BERTOLINI, Autari, in Dizionario biografico degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 600-607
- P. BERTOLINI, Clefi, in Dizionario biografico degli Italiani, 26, Roma 1982, pp. 174-178
- P. BERTOLINI, Cuniperto, in Dizionario biografico degli Italiani, 31, Roma 1985, pp. 384-388
- E. BESTA, Milano sotto gli imperatori carolingi, in Storia di Milano, II, L'alto medioevo 493-1002, Milano 1954, pp. 343-425
- E. BESTA, Dalla fine dell'unità carolingia alla conquista di Ottone I, in Storia di Milano, II, L'alto medioevo 493-1002, Milano 1954, pp. 427-470
- H. BEUMANN, Grab und Thron Karls des Grossen in Aachen, in "Wissenschaft vom Mittelalter", 1972, pp. 347-376
- M. BIANCO FIORIN, Il monolite del mausoleo di Teodorico, in Teoderico il grande e i Goti d'Italia, Atti del XIII congresso internazionale di studi sull'alto medioevo (Milano, 2-6 novembre 1992), II, Spoleto 1993, pp. 601-609
- J. BOGACKI, Guida al santuario di S. Michele sul Gargano, Santangelo 1997
- G.P. BOGNETTI, Brescia carolingia, in Storia di Brescia, I, Dalle origini alla caduta della signoria viscontea (1426), Brescia 1963, pp. 448-485
- G.P. BOGNETTI, Brescia dei Goti e dei Longobardi, in Storia di Brescia, I, Dalle origini alla caduta della signoria viscontea (1426), Brescia 1963, pp. 395-448
- G.P. BOGNETTI, Le corone del tesoro e i ritrovamenti nel sarcofago di Teodolinda a Monza, in IDEM, L'età longobarda, III, Milano 1967, pp. 519-533
- G.P. BOGNETTI, Terrore e sicurezza sotto re nostrani e sotto re stranieri, in Storia di Milano, II, L'alto medioevo, Milano 1954, pp. 808-843
- L. BOFFO, La chiesa di Pavia longobardica: epigrafia cristiana dei secoli VII e VIII, in Diocesi di Pavia, Storia religiosa della Lombardia 11, a cura di A. Caprioli-A. Rimoldi-L. Vaccaro, Brescia 1995, pp. 85-116
- M. BORGOLTE, Richardis, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, p. 827
- F. BOUGARD, Dot et douaire en Italie Centro-Septentrionale, VIIIe-XIe siècle. Un parcours documentaire, in Dots et douaires dans le Haut Moyen Âge, a cura di F. Bougard, L. Feller, R. Le Jan, Roma 2002 (Collection de L'École Française de Rome, 295), pp. 57-95
- F. BOUGARD, Engelberga, in Dizionario biografico degli Italiani, 42, Roma 1993, pp. 668-676
- F. BOUGARD, Ermengarda, in Dizionario biografico degli Italiani, 43, Roma 1993, pp. 214-215
- G. P. BROGIOLO, Trasformazioni urbanistiche nella Brescia longobarda: dalle capanne in legno al monastero regio di S. Salvatore, in S. Giulia di Brescia. Archeologia, arte, storia di un monastero regio dai longobardi al Barbarossa, ed. C. Stella, G. Brentegani, Brescia 1990, pp. 179-210
- C. BRÜHL, Alboin, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 309
- P. M. CAMPI, Dell'historia ecclesiastica di Piacenza, 3 voll, Piacenza 1651-1662
- C. CAPIZZI, Da Valentiniano III a Giustiniano, in Storia di Ravenna, II/1, Dall'età bizantina all'età ottoniana. Territorio, economia e società, ed. A. Carile, Ravenna-Venezia 1991, pp. 321-349
- M. A. CASAGRANDE MAZZOLI, L'epigrafe pavese della "regina Adelaide": una tradizione infondata, in "Rendiconti dell'Istituto Lombardo di Scienza e Lettere. Classe di Lettere e Scienze Morali e Storiche", n. 121 (1987), pp. 25-36
- R. CASSANELLI, Sovrani committenti e cultura figurativa nell'alto medioevo, in Monza. La sua storia, a cura di F. De Giacomi-E. Galbiati, Monza 2002, pp. 76-86
- A. CASTAGNETTI, Dalla caduta dell'impero romano d'occidente all'impero romano-germanico (476-1024), in Il Veneto nel medioevo. Dalla "Venetia" alla marca veronese, I, ed. A. Castagnetti, G. M. Varanini, Verona 1989, pp. 1-79
- G. CASTELNUOVO, Les élites des royaumes de Bourgogne (milieu IX-milieu X siècle), in La royauté et les élites dans l'Europe carolingienne (début IX siècle aux environs de 920), ed. R. Le Jan, Lille 1998, pp. 383-408
- F.E. CONSOLINO, La poesia epigrafica a Pavia longobarda nell'VIII sec., in Storia di Pavia, L'alto medioevo, II, Pavia 1987, pp. 159-175
- R. CONTI, Testimonianze storiche e artistiche dall'epoca dei Visconti agli Sforza, in Monza. La sua storia, a cura di F. De Giacomi-E. Galbiati, Monza 2002, pp. 148-182
- L. CRACCO RUGGINI, Monza imperiale e regia, in Pavia capitale di regno, Atti del 4° congresso internazionale di studi sull'alto medioevo (Pavia-Scaldasole-Monza-Bobbio, 10-14 settembre 1967), Spoleto 1969, pp. 377-391
- C. DELL'ACQUA, Di alcume memorie storiche e tradizioni longobardiche relative alla chiesa di S. Bartolomeo in Pavia distrutta nel 1844, Pavia 1900
- C. DELL'ACQUA, I sepolcri dei Re longobardi in Pavia, in "Bollettino della Società Pavese di Storia Patria", 1 (1901), pp. 438-451
- G. DELLA CELLA, La tomba di re Lotario in Piacenza e il Monastirolo, Piacenza 1917
- P. DELOGU, Berengario II, in Dizionario Biografico degli Italiani, 9, Roma 1967, pp. 33-35
- P. DELOGU, Desiderio, in Dizionario Biografico degli Italiani, 39, Roma 1991, pp. 373-381
- P. DELOGU, Lombard and Carolingian Italy, in The New Cambridge Medieval History, II, ed. R. McKitterick, Cambridge 1995, pp. 290-318
- P. DELOGU, Rothari, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, pp. 1049-1050
- P. DEPREUX, La dimension "publique" de certaines dispotions "privées". Fondation pieuses et memoria en Francie occidentale aux IX et X siècles, in Sauver son âme et se perpetuer. Transmission du patrimoine et mémoire au haut moyen âge, eds. F. Bougard, C. La Rocca, R. Le Jan, Collection de l'École Française de Rome 351, Roma 2005, pp. 331-378
- P. DEPREUX, Prosopographie de l'entourage de Louis le Pieux (781-840), Sigmaringen 1997
- F. DE RUBEIS, La memoria e la pietra, in Sauver son âme et se perpetuer. Transmission du patrimoine et mémoire au haut moyen âge, eds. F. Bougard, C. La Rocca, R. Le Jan, Collection de l'École Française de Rome 351, Roma 2005, pp. 417-430
- F. DE RUBEIS, Le iscrizioni dei re longobardi, in Poesia dell'alto medioevo europeo: manoscritti, lingua e musica dei ritmi latini, Atti delle conferenze per il corpus dei ritmi latini IV-IX secolo (Arezzo, 6-7 novembre 1998, Ravello, 9-12 settembre 1999), a cura di F. STELLA, Firenze 2000, pp. 223-240
- F. DE RUBEIS, La tradizione epigrafica in Paolo Diacono, in Paolo Diacono. Uno scrittore fra tradizione longobarda e rinnovamento carolingio, Atti del convegno internazionale di studi (Cividale del Friuli-Udine, 6-9 maggio 1999), ed. P. Chiesa, Udine 2000, pp. 139-162
- T. DI CARPEGNA FALCONIERI, Guido, , in Dizionario Biografico degli Italiani, 61, Roma 2003, pp. 354-361
- R. ELZE, Monza e la corona ferrea nel medioevo, in La Corona Ferrea nell'Europa degli Imperi, I, La Corona, il Regno e l'Impero: un millennio di storia, a cura di G. Buccellati, Monza 1995, pp. 311-320
- R. ELZE, Per la storia delle corone del tesoro di Monza, in Atti del VI congresso internazionale di studi sull'alto medioevo (Milano, 21-25 ottobre 1978), Spoleto 1980, pp. 393-400
- O. ENGELD, Teophanu, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, p. 664
- A. ERLANDE-BRANDEBURG, Le roi est mort. Étude sur les funérailles, les sépultures et les tombeaux des rois de France jusqu'à la fin du XIIIe siècle, Bibliothèque de la Société Française d'Archéologie 7, Genève-Paris 1975.
- L. FASOLA, Arduin, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 915-16
- G. FASOLI, Adalberto, in Dizionario Biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, p. 215
- G. FASOLI, I re d'Italia (888-962), Firenze 1949
- F. J. FELTEN, Erstein, in Lexicon des Mittelalters, III, München und Zürich 1986, pp. 2189-2190
- S. FERRI, Per la storia del mausoleo di Teodorico, in I Goti in Occidente. Problemi, Settimane di Studio del Centro Italiano di Studi sull'Alto Medioevo 3 (Spoleto, 29 marzo-5 aprile 1955), Spoleto 1956, pp. 57-64
- J. FLECKENSTEIN, Karl der Grosse, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 956-960
- J. FLECKENSTEIN, Judith, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 797
- J. FLECKENSTEIN, Ludwig der Fromme, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 2171-2172
- V. FORCELLA, Iscrizioni delle chiese e degli edifici di Milano dal secolo VIII ai giorni nostri, Milano, 1890
- A.F. FRISI, Memorie storiche di Monza e sua corte, 3 voll., Milano 1794
- C. FRUGONI, Immagini fra tardo antico e alto medioevo: qualche appunto, in Morfologie sociali e culturali in Europa fra tarda antichità e alto medioevo, Settimane di studio del Centro italiano di studio sull'alto medioevo 45 (Spoleto, 3-9 aprile 1997), 2 voll., Spoleto 1998, pp. 703-744
- S. GASPARRI, L'alto medioevo: da Teodorico a Berengario (secoli VI-X), in Monza. La sua storia, a cura di F. De Giacomi-E. Galbiati, Monza 2002, pp. 48-73
- S. GASPARRI, Hildeprand, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 16
- S. GASPARRI, Ratchis, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, p. 454
- S. GASPARRI, Rodwald, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, p. 935
- S. GASPARRI, I testamenti nell'Italia settentrionale fra VIII e IX secolo, in Sauver son âme et se perpetuer. Transmission du patrimoine et mémoire au haut moyen âge, eds. F. Bougard, C. La Rocca, R. Le Jan, Collection de l'École Française de Rome 351, Roma 2005, pp. 97-113
- T. GASPARRINI LEPORACE, Ageltrude, in Dizionario biografico degli Italiani, 1, Roma 1960, pp. 384-386
- G. GIACOSA, I castelli valdostani, Milano 1903
- H.W. GOETZ, Angilberga, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 634
- H.W. GOETZ, Lothar I, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 2123-2124
- H.W. GOETZ, Lothar II, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 2124-2125
- L. HALPHEN, The Kingdom of Burgundy, in The Cambridge Medieval History, III, Germany and the Western Empire, Cambridge 1957, pp. 134-147
- G. HASELOFF, Die Funde aus dem Sarkophag der Königin Theodelinda in Monza, in "Germania", 30 (1952), pp. 368-377
- P. HEATHER, The Goths, Oxford 1998
- H. HELBLING, Ansa, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 3, Roma 1961, pp. 360-361
- H. HELBLING, Ansprando, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 3, Roma 1961, pp. 425-426
- E. HLAWITSCHKA, Audofleda, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 1197
- E. HLAWITSCHKA, Bernhard, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 1383
- E. HLAWITSCHKA, Franken, Alemannen, Bayern und Burgunder in Oberitalien (774-962), Freiburg 1960
- E. HLAWITSCHKA, Rudolf II, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, pp. 1076-1077
- E. HLAWITSCHKA, Wido II, in Lexicon des Mittelalters, IX, München 1998, pp. 68-69
- J. HYAM, Ermentrude and Richildis, in Charles the Bald. Court and kingdom, ed. M. T. Gibson, J. Nelson, Aldershot 1990, pp. 154-168
- M. INGUANEZ, Necrologio del monastero di S. Petronilla di Piumarola, in "Rivista Storica Benedettina", 23 (1922), pp. 63-77
- M INNES, Kings, monks and patrons: political identities and the abbey of Lorsch, in La royauté et les élites dans l'Europe carolingienne (début IX siècle aux environs de 920), ed. R. Le Jan, Lille 1998, pp. 301-324
- H. H. KAMINSKY, Berengar I, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 1933
- H. H. KAMINSKY, Berengar II, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 1933-1934
- E. KARPF, Heinrich I, in Lexicon des Mittelalters, IV, München und Zürich 1989, pp. 2036-2037.
- C. M. KAUFMANN, Das Kaisergrab in den vatikanischen Grotten, München 1902
- H. KELLER, Lothar, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 2128
- K. H. KRÜGER, Königsgrabkirchen der Franken, Angelsachsen und Langobarden bis zur mitte des 8. jahrhunderts. Ein Historischer Katalog, München 1971
- J. JARNUT, Cleph, in Lexicon des Mittelalters, II, München und Zürich 1983, p. 2152
- J. JARNUT, Cunincpert, in Lexicon des Mittelalters, III, München und Zürich 1986, p. 372
- J. JARNUT, Desiderius, in Lexicon des Mittelalters, III, München und Zürich 1986, pp. 724-725
- J. JARNUT, Godepert, in Lexicon des Mittelalters, IV, München und Zürich 1989, p. 1532
- J. JARNUT, Grimoald, in Lexicon des Mittelalters, IV, München und Zürich 1989, p. 1717
- J. JARNUT, Kaiser Ludwig der Fromme und König Berhard von Italien. Der Versuch einer Rehabilitierung, in "Studi medievali", IIIs., 30 (1989), pp. 637-648
- J. JARNUT, Liutpert, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 2041
- J. JARNUT, Liutprand, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 2041
- J. JARNUT, Perctarit, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, p. 1879
- J. JARNUT, Raginpert, in Lexicon des Mittelalters, VII, München 1995, p. 398
- J. JARNUT, Storia dei longobardi, Torino 1995
- J. JARNUT, Theudelinde, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, pp. 686-687
- P. LAMMA, Amalasunta, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 2, Roma 1960, pp. 616-621
- P. LAMMA, Atalarico, in Dizionario Biografiaco degli Italiani, 4, Roma 1962, pp. 497-503
- V. LANZANI, La Chiesa pavese nell'alto medioevo: da Ennodio alla caduta del regno longobardo, in Storia di Pavia, II, L'alto medioevo, Pavia 1987, pp. 407-486
- P. RICHÉ, I Carolingi. Una famiglia che ha fatto l'Europa, Firenze 1988
- A. LANE POOL, Germany: Otto II and Otto III, in The Cambridge Medieval History, III, Germany and the Western Empire, Cambridge 1957, pp. 204-214
- C. LA ROCCA, Les cadeaux nuptiaux de la famille royale en Italie, in Dots et douaires dans le Haut Moyen Âge, a cura di F. Bougard, L. Feller, R. Le Jan, Roma 2002 (Collection de L'École Française de Rome, 295), pp. 499-526
- C. LA ROCCA, Pouvoirs des femmes, pouvoir de la loi dans l'Italia lombarde, in Femmes et pouvoirs des femmes à Byzance et en Occident (VI-XI siècles), ed. S. Lebecq, A. Dierkens, R. Le Jan, J. Sansterre, Lille 1999, pp. 37-50
- C. LA ROCCA, La reine et ses liens avec les monastères dans le royaume d'Italie, in La royauté et les élites dans l'Europe carolingienne (début IX siècle aux environs de 920), ed. R. Le Jan, Lille 1998, pp. 269-284
- T. LAZZARI, Una mamma carolingia e una moglie supponide: percorsi femminili di legittimazione e potere nel regno italico, in "C'era una volta un re". Aspetti e momenti della regalità, ed. G. Isabella, Bologna 2005, pp. 41-57
- R. LE JAN, Douaires et pouvoir des reines en France et Germanie (VIe-Xe siècle), in Dots et douaires dans le Haut Moyen Âge, a cura di F. Bougard, L. Feller, R. Le Jan, Roma 2002 (Collection de L'École Française de Rome, 295), pp. 457-497
- S. LUSUARDI SIENA, Milano: la città nei suoi edifici, in Milano e i milanesi prima del Mille (VIII-X secolo), Atti del X congresso internazionale di studi sull'alto medioevo (Milano, 26-30 settembre 1983), Spoleto 1986, pp. 209-240
- S. LUSUARDI SIENA, Teodolinda, in Enciclopedia dell'arte medievale, XI, Roma 2000, pp. 113-118
- S. LUSUARDI SIENA et alii, Sepolture e luoghi di culto in età longobarda: il modello regio, in II Congresso nazionale di archeologia medievale (Brescia, 28 settembre-1 ottobre 2000), ed. G. P. Brogiolo, Firenze 2000, pp. 273-283
- S. LUSUARDI SIENA et alii, Le tracce materiali del cristianesimo dal tardo antico al mille, in Il Veneto nel medioevo. Dalla "Venetia" alla marca veronese, II, ed. A. Castagnetti, G. M. Varanini, Verona 1989, pp. 87-327
- S. MACLEAN, Queenship, Nunneries and Royal Widowhood in Carolingian Europe, in "Past & Present", 178 (2003), pp. 3-38
- R. MAIOCCHI, Le chiese di Pavia, Pavia 1903 (rist. 1997)
- R. MAIOCCHI, Le ossa di re Liutprando scoperte a S. Pietro in Ciel d'Oro in Pavia, in "Archivio Storico Lombardo", 22 (1896), pp. 5-80
- P. MAJOCCHI, "Papia debet habere regem". Le tradizioni regie a Pavia nel medievo e il loro recupero in età viscontea, tesi di Dottorato di Ricerca in Storia Medievale, Università degli Studi di Milano, Facoltà di Lettere e Filosofia, tutor prof. Aldo Settia, XVI ciclo, aa. 2000-2003, Milano 2003
- U. MATTEJIET, Athalarich, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 1159
- M.T. MAZZILLI SAVINI, Appunti di storia per il futuro dei chiostri, in Il complesso monumentale di San Salvatore fra passato e futuro, ed. M.T. Mazzilli Savini, L. Galli, P. Majocchi, Pavia 2001, pp. 9-30
- M. McCORMICK, Vittoria eterna. Sovranità trionfale nella tarda antichità, a Bisanzio e nell'occidente altomedievale, Milano 1993 (or. Eternal victory. Triunphal rulership in late antiquity, Byzantium, and the early medieval West, Cambridge 1986)
- Monza e la Basilica di San Giovanni Battista, a cura di G. Fumagalli Romario-A. Granata-C. Paganini, in La Corona Ferrea nell'Europa degli Imperi, I, La Corona, il Regno e l'Impero: un millennio di storia, a cura di G. Buccellati, Monza 1995, pp. 355-372
- C.G. MOR, L'età feudale, 2 voll., Milano 1952
- E. NASALLI ROCCA, La tradizione piacentina della tomba di re Ildeprando, in Atti del 1° congresso internazionale di studi longobardi (Spoleto, 27-30 settembre 1951), Spoleto 1952, pp. 417-426
- J. NELSON, Carolingian royal funerals, in Rituals of power from Late Antiquity to the Early Middle Ages, ed. by F. Theuws, J. Nelson, Leiden-Boston-Köln 2000 (The Transformation of the Roman World 8), pp. 131-184
- J. NELSON, Charles the Bald, London and New York 1992
- J. NELSON, La famille de Charlemagne, in Eadem, Rulers and Ruling Families in Early Medieval Europe, Adershot - Brookfield - Singapore - Sydney 1999, XII, pp. 194-212
- J. NELSON, Kingship and Royal Government, in The New Cambridge Medieval History, II, ed. R. McKitterick, Cambridge 1995, pp. 383-430
- J. NELSON, Making a difference in Eighth-Century Politics: the Daughters of Desiderius, in After Rome's Fall. Narrators and Sources of Early Medieval History. Essays presented to Walter Goffart, Toronto 1998, pp. 171-190
- J. NELSON, La mort de Charles le Chauve, in Eadem, Rulers and Ruling Families in Early Medieval Europe, Adershot - Brookfield - Singapore - Sydney 1999, X, pp. 53-65
- T. F. X. NOBLE, The Revolt of King Bernard of Italy in 817: Its Causes and Consequences, in "Studi Medievali", 3^, XV (1974), pp. 315-326
- L. PEJRANI BARICCO, I risultati dell'indagine archeologica sulla chiesa abbaziale di Fruttuaria: prime considerazioni, in Dal Piemonte all'Europa: esperienze monastiche nella società medievale, Atti del XXXIV Congresso storico subalpino nel millenario di S. Michele della Chiusa (Torino, 27-29 maggio 1985), Torino 1988, pp. 587-606
- A. PERONI, Pavia. Musei civici del Castello Visconteo, Bologna 1975
- A. PETRUCCI, Scritture e scriventi in Padania: Milano e Bergamo, in A. Petrucci, C. Romeo, Scriptores in urbibus. Alfabetismo e cultura scritta nell'Italia altomedievale, Bologna 1992, pp. 57-76,
- S. PIVANO, Il testamento e la famiglia dell'imperatrice Angelberga, in "Archivio Storico Lombardo", 49 (1922), pp. 263-294
- G. POCHETTINO, L'imperatrice Angelberga, in "Archivio Storico Lombardo", 48 (1921), pp. 38-149
- G. POCHETTINO, I Pipinidi in Italia (sec. VIII-XII), in "Archivio Storico Lombardo", 54 (1927), pp. 1-43
- W. POHL, History in fragments: Montecassino's politics of memory, in "Early Medieval Europe", 10 (2001), pp. 343-374
- J. P. POLY, La Provence et la société féodale (879-1166). Contribution à l'étude des structures dites féodales dans le Midi, Paris 1976
- R. POUPARDIN, The Carolingian Kingdoms (840-877), in The Cambridge Medieval History, III, Germany and the Western Empire, Cambridge 1957, pp. 23-54
- R. POUPARDIN, The Carolingian Kingdoms (877-918), in The Cambridge Medieval History, III, Germany and the Western Empire, Cambridge 1957, pp. 55-70
- R. POUPARDIN, Louis the Pious, in The Cambridge Medieval History, III, Germany and the Western Empire, Cambridge 1957, pp. 1-22
- R. POUPARDIN, Le royaume de Bourgogne (888-1038). Étude sur les origines du royaume d'Arles, Paris 1907 (rist. anast. Genève 1974)
- R. POUPARDIN, Le royaume de Provence sous les Carolingiens (855-933), Paris 1901 (rist. anast. Genève-Marseille 1974)
- P. PRATESI, Sul vero luogo della battaglia detta di Gubbio o di Tagina (anno 552): nota storica, Torino 1897
- G. PRINCI BRACCINI, La glossa monzese alla Historia Langobardorum, altri documenti del culto di san Giovanni Battista presso i Longobardi e l'incantesimo del Cod. Vat. Lat. 5359, in Paolo Diacono. Uno scrittore fra tradizione longobarda e rinnovamento carolingio, Atti del convegno internazionale di studi (Cividale del Friuli-Udine, 6-9 maggio 1999), a cura di P. Chiesa, Udine 2000, pp. 427-468, vedi pp. 428-431
- The Prosopography of the Later Roman Empire, II, A.D. 395-527, ed. J. R. Martindale, Cambridge 1980; III, A.D. 527-641, ed. J. R. Martindale, Cambridge 1992
- I. P. PURICELLI, Ambrosianae Mediolani basilicae ac monasterii hodie cistertiensis monumenta, Mediolanii 1645
- P. RACINE, Plaisance du X à la fin du XIII siecle. Essai d'histoire urbaine, Paris-Lille 1980
- G. ROBOLINI, Notizie appartenenti alla storia della sua patria, 6 voll., Pavia 1826-1838
- G. ROMANO, Delle pretese reliquie di Adelaide di Borgogna in S. Salvatore, in "Bollettino della Società Pavese di Storia Patria", 3 (1903), pp. 112-117
- R. P. ROMUALDI, Flavia Papia sacra, Ticinii 1699
- B. ROSENWEIN, One site, many meanings: Saint-Maurice d'Agaune as a place of power in the Early Middle Ages, in Topographies of Power in the Early Middle Ages, ed. M. De Jong, F. Theuws, C. Van Rhijn, The Transformation of the Roman World 6, Leiden-Boston-Köln 2001, pp. 271-290
- L. SCHIAPARELLI, I diplomi dei re d'Italia. Ricerche storico diplomatiche, I, I diplomi di Berengario I, in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano", 23 (1902), pp. 1-165
- L. SCHIAPARELLI, I diplomi dei re d'Italia. Ricerche storico diplomatiche, II, I diplomi di Guido e Lamberto, in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano", 26 (1905), pp. 7-103
- L. SCHIAPARELLI, I diplomi dei re d'Italia. Ricerche storico diplomatiche, III, I diplomi di Ludovico III, in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano", 29 (1908), pp. 105-207
- L. SCHIAPARELLI, I diplomi dei re d'Italia. Ricerche storico diplomatiche, IV, Un diploma inedito di Rodolfo II per la Chiesa di Pavia (925 luglio 18), in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano", 30 (1909), pp. 7-37
- L. SCHIAPARELLI, I diplomi dei re d'Italia. Ricerche storico diplomatiche, V, I diplomi di Ugo e Lotario, in "Bullettino dell'Istituto Storico Italiano", 26 (1905), pp. 7-255
- K. SCHMID, Edgith, in Lexicon des Mittelalters, III, München und Zürich 1986, p. 1572
- B. SCHNEIDMÜLLER, Karl der Dicke, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 968-969
- B. SCHNEIDMÜLLER, Karl der Kahle, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 967-968
- B. SCHNEIDMÜLLER, Pippin, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, p. 2171
- C. SCHROTH-KÖHLER, Adalwald, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 106
- C. SCHROTH-KÖHLER, Agilulf, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 208-209
- C. SCHROTH-KÖHLER, Ariwald, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 951
- A. SEGAGNI MALACART, L'architettura romanica pavese, in Storia di Pavia, III/3, L'arte dell'XI al XVI secolo, Milano 1996, pp. 115-227
- A. A. SETTIA, Economia e società nella Pavia ottoniana, in "Archivio Storico Lombardo", 121 (1995), pp. 11-28
- A. SIBONI, La basilica di S. Antonino, già dei santi Vittore e Antonino, cattedrale antica, in Studi in onore di Emilio Nasalli Rocca, Piacenza 1971, pp. 543-553
- W. STÖRMER, Karlmann, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 996
- W. STÖRMER, Ludwig II der Deutsche, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 2172-2174
- W. STÖRMER, Arnulf von Kärnten, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 1014-1015
- T. STRUVE, Otto I der Grosse, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1996, pp. 1563-1567
- T. STRUVE, Otto II, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1996, pp. 1567-1568
- T. STRUVE, Otto III, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1996, pp. 1568-1570
- G. TANCREDI, La tomba di Rotari in Monte S. Angelo, Manfredonia 1941
- Il tesoro del duomo di Monza, ed. L. Vitali, Milano 1996
- P. TOMEA, Intorno a Santa Giulia. Le traslazioni e le "rapine" dei corpi santi nel regno longobardo (Austria e Neustria), in Culto e storia in Santa Giulia, a cura di G. Andenna, Brescia 2001, pp. 29-102
- A. VISCONTI, L'epigrafe dell'imperatore Lamberto e un probabile influsso di S. Ambrogio, in "Rendiconti dell'Istituto Lombardo", LXXII (1939), pp. 459-464
- S. F. WEMPLE, S. Salvatore/S. Giulia: a case study in the Endowment and Patronage of a Major Female Monastery in Northern Italy, in Women of the Medieval Wold. Essays in Honor of John H. Mundy, ed. J. Kirshner, S. F. Wemple, Oxford-New York 1985, pp. 85-102
- G. WIRTH, Amalasuntha, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 506
- G. WIRTH, Matasunta, in Lexicon des Mittelalters, VI, München und Zürich 1993, p. 375
- H. WOLFRAM, Storia dei Goti, ediz. italiana a cura di M. Cesa, Roma 1985
- H. WOLFRAM, Teja, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, p. 525
- H. WOLFRAM, Theodahad, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, p. 620
- H. WOLFRAM, Theoderich der Grosse, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, pp. 621-623
- H. WOLFRAM, Totila, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, p. 901
- H. WOLFRAM, Vitigis, in Lexicon des Mittelalters, VIII, München 1997, pp. 1774-1775
- H. ZIELINSKI, Adelheid, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 145-146
- H. ZIELINSKI, Aistulf, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, pp. 246-247
- H. ZIELINSKI, Ansprand, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 691
- H. ZIELINSKI, Aripert I, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 933
- H. ZIELINSKI, Aripert II, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 933
- H. ZIELINSKI, Authari, in Lexicon des Mittelalters, I, München und Zürich 1980, p. 1260
- H. ZIELINSKI, Hugo von Arles und Vienne, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 158
- H. ZIELINSKI, Lambert von Spoleto, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 1623-1624
- H. ZIELINSKI, Ludwig der Blinde, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, pp. 2177-2178
- H. ZIELINSKI, Ludwig II, in Lexicon des Mittelalters, V, München und Zürich 1991, p. 2177
- H. ZIMMERMANN, Marozia, in Lexicon des Mittelalters, VI, München 1993, p. 321
- M. ZUFFEREY, Die Abtei Saint-Maurice d'Agaune im Hochmittelalter (830-1258), Gottingen 1988
torna su